Bûterpronk gaf boter waarde

BALK - Het is een houten voorwerp van twaalf centimeter hoog en zes centimeter breed, maar het was vroeger erg belangrijk om de boter van een merk te voorzien: de bûterpronk. Hendrina Monkelbaan (86) heeft zo’n boterstempel in haar bezit en heeft die in bruikleen gegeven aan It Bûterhûs in Balk.

,,Die bûterpronk is van de vader van mijn schoonmoeder geweest. Ik heb hem van mijn schoonmoeder gekregen in 1957”, zegt Hendrina Monkelbaan. De vader van de schoonmoeder van Monkelbaan runde vroeger het boerenbedrijf van Van Swinderen. ,,De boter die ze maakten, werd afgeleverd in Balk. Maar daar moest wel op komen van wie die boter was. Iedereen had zijn eigen merk. De vader van mijn schoonmoeder was ook jager en wilsterflapper (het vangen van goudplevieren, red.). Zijn keurmerk was dan ook een wilster (een goudplevier (vogel), red.).” Die vogel is aan de onderkant van de bûterpronk uitgesneden. Als het botermerk in de boter werd gedrukt, dan bleef een afbeelding van de wilster achter in de boter.

Het maken van een bûterpronk is een stukje handwerk. Hij werd uit hout gesneden. ,,Beide kanten van de bûterpronk zijn nuttig. Met de bovenkant kon je het hele oppervlak van de boter versieren met roosjes en blaadjes. Als je dat klaar had, kon je met de onderkant van de boterstempel het merk in de boter drukken. De bûterpronk toonde met het stempel de eigenaar als de inzender van de boter aan.” De keurmeesters wisten zo gelijk van wie de boter was. ,,De boter werd in het Bûterhûs op echtheid en kwaliteit geboord door de keurmeesters.”

De bûterpronk van Monkelbaan is tot ongeveer 1894 gebruik. ,,Ik denk dat die boter in 1850 dat merk al had. Toen de boter in de zuivelfabriek werd gemaakt, zijn de bûterpronken in lades beland denk ik. Er werd toen niet veel waarde aan gehecht.” De schoonmoeder van Monkelbaan kreeg destijds de bûterpronk van haar vader omdat zij zijn enige dochter was en zich altijd met boter maken heeft bemoeid. Monkelbaan is een keer met de boterstempel naar Tussen Kunst & Kitsch geweest. ,,Zij kenden het voorwerp niet. Ik hecht veel waarde aan oude gewoonten en aan hoe het vroeger ging, dus ik heb de bûterpronk altijd zorgvuldig bewaard. Het is een klein ding, maar iets speciaals. Je zit 170 jaar verder, het is wel een oudje.”

,,In de Balkster Courant las ik op een gegeven moment een verhaaltje over It Bûterhûs. Ik heb toen It Bûterhûs gebeld en gezegd dat ik de bûterpronk heb die altijd in Balk gebruikt werd. Die boterstempel werd nergens anders gebruikt, alleen in It Bûterhûs. Zo zijn we aan de praat geraakt en heb ik de bûterpronk aan hen in bruikleen gegeven voor onbepaalde tijd.” De boterstempel is te zien in een collage met informatie over onder andere waar de stempel vandaan komt en wie de eerste bezitter was. ,,Ik vind het mooi dat de bûterpronk nu daar te zien is. De bûterpronk en It Bûterhûs hebben een verbinding. Dat deze bûterpronk uit mijn familie nu weer een plek heeft gevonden in It Bûterhûs geeft de geschiedenis weer een terugkerende waarde van herkomst en gebruik.”

Mieke van Veen