Oud-bewoners gaan op zoek naar de restanten van kamp Wyldemerck in Balk

Een oud-bewoner met gevonden resten tijdens een eerdere zoektocht FOTO: Samenwerkingsverband Moluks Erfgoed

Sporen van het oude woonoord Kamp Wyldemerck komen dit weekend wellicht naar boven. Oud-bewoners helpen mee bij archeologisch onderzoek.

Aan de Wyldemerkwei, in een natuurgebied tussen Balk en Rijs, stond tussen 1954 en 1969 het Islamitische woonoord Kamp Wyldemerck. Op 25 september is er van 12.00 uur tot 16.00 een open dag voor het publiek. Iedereen met interesse in de geschiedenis van Wyldemerck en haar bewoners is welkom om te komen kijken. In juni van dit jaar voerden voor het archeologisch project De Wyldemerck de deelnemers, waaronder veel oud-bewoners en enkele mensen uit Balk, al een veldinspectie uit en ontdekten de oorspronkelijke locatie van de moskee. Kennis over deze plek was verloren gegaan. De moskee van Wyldemerck is van groot belang voor de Molukse geschiedenis, maar ook voor de Nederlandse, omdat het de eerste moskee was met een minaret.

Mot

,,Begin jaren vijftig kwamen er zo’n 12.500 Molukkers naar Nederland’’, vertelt archeoloog Jobbe Wijnen, die het project leidt samen met Marjolijn Kok. ,,Die moest Nederland huisvesten. Er was woningnood, daarom werden alle lege kampen gebruikt die er waren. Velen zijn in Westerbork gevestigd en kamp Wyldemerck werd ook gebruikt. De Molukkers zaten eerst allemaal samen in Balk. Maar er ontstond wat mot tussen de christelijke en islamitische Molukkers. Dus de islamitische mensen gingen naar Wyldemerck.’’

Het kamp had een moskee met een minaret, een school en verder ook een badhuis. Het was relatief klein volgens Wijnen en op het hoogtepunt woonden er zeshonderd mensen, verspreid over vijftien barakken. In 1969 kwam er plotsklaps een einde aan het verblijf van de Molukkers in het kamp, Wyldemerck werd afgebroken. ,,Wat daar nu precies de reden voor was, weet ik niet’’, zegt Wijnen. ,,De overheid bepaalde dat. Ze moesten weg. Zij hadden geen oog voor de sociale relaties die er in de jaren tussen de kampbewoners en bewoners van omliggende dorpen waren ontstaan. De kampbewoners waren in de jaren ook steeds meer gehecht aan de omgeving. Er werden kinderen geboren, mensen overleden er. De Molukkers uit Wyldemerck moesten toen naar Ridderkerk en Waalwijk. Dat was een hele omslag. Ook voor de mensen uit Balk. Toen zij terugkwamen van vakantie was het kamp tot hun verbazing verdwenen.’’

Veel te vinden

Staatsbosbeheer is eigenaar van het bos Wyldemerck en koestert al jaren de wens om meer met de geschiedenis van het terrein te doen. Dit leidde begin 2022 tot de start van het project ‘Wyldemerck, samen zoeken naar barakken in de bossen’, dat gezien kan worden als één van de pilotprojecten archeologie participatie in het kader van het Programma Faro van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Ondanks dat het kamp is afgebroken, is er nog veel te vinden. ,,De eerste reactie van mensen is vaak dat ze denken dat alles weg is’’, zegt Wijnen. ,,Maar als je het met een archeologische bril bekijkt is er van het hele kamp nog een spoor te vinden. Het is onbekend wie het kamp heeft afgebroken, maar ze hebben een bende achtergelaten van stukken rioolbuizen en zandhopen. Maar daardoor kan je wel zien waar een barak stond. Oud-bewoners konden in juni de plekken aanwijzen waar ze vroeger speelden. Dat is ook een heel bijzonder element aan dit project, dat oud-bewoners zelf meehelpen.’’

Funderingsresten

De Molukkers die meehelpen waren nog kinderen toen ze in het kamp zaten. Die zijn nu de zestig en zeventig gepasseerd. ,,Zij helpen mee met graven, maar ze zijn niet de jongsten meer. Dus de opgravingen komen voor rekening van mij en Marjolijn en andere betrokkenen. Er valt nog veel te vinden, bijvoorbeeld kookgerei.’’

Wijnen hoopt vooral dat aanstaande zondag de funderingsresten van de moskee gevonden worden. Hoe groot acht hij de kans daarop? ,,Het wordt een klus, maar het is zeker mogelijk dat we oppervlaktesporen gaan vinden’’, zegt Wijnen. In juni ontdekten we dat de minaret op een andere plek stond dan eerst werd gedacht. Het monument zou op die plek staan, maar dat is gedaan omdat het op een open plek moest, het mocht niet op een plek met veel bomen staan.’’

Geschiedenis

Tijdens de eerste tocht ervaarde Wijnen hoe hartverwarmend het was om de oud-bewoners de locatie waar het kamp stond te zien. ,,Archeologisch gezien is dit project vrij gangbaar en normaal, maar het heeft zo’n grote menselijke impact. Er kwam toen ook een oud-docent langs die oud-leerlingen tegenkwam. Dan hoor je tal van bijzondere verhalen uit die tijd. Dat is echt heel mooi om te zien. Het is een van de mooiste projecten waar ik ooit aan heb meegedaan.’’

De inwoners van Balk en wie er ook maar interesse heeft wordt van harte uitgenodigd om zondag bij het onderzoek aanwezig te zijn. Volgens Wijnen wordt dat ook gedaan omdat Balksters de geschiedenis van het kamp niet zo goed kennen. ,,De meesten hebben er wel eens van gehoord. Hoe dat komt? Dat is lastig te zeggen. Onbekend maakt onbemind, maar laat ik daar meteen bij zeggen dat voorzover bekend de relatie tussen de inwoners van Balk en de Molukkers goed was. Maar als je er niemand kende had je er verder niks mee te maken en kwam je niet bij het kamp. En dan praat je daar ook niet over.’’

Rondleidingen

Het veldwerk van aanstaande zondag is voorlopig het laatste. ,,Ik hoop wel dat we het door kunnen zetten in de toekomst’’, zegt Wijnen. ,,Het is organisatorisch wel een hele onderneming, de oud-bewoners gaan er met bussen naartoe. Maar het is heel waardevol.’’ Geïnteresseerden kunnen om 13:00 en 15:00 ook rondleidingen volgen.

Nieuws

menu